Maczyzm, czyli toksyczna męskość: co to jest i jak rozpoznać szkodliwe wzorce?

Termin „maczyzm” pochodzi od hiszpańskiego machismo. Jego znaczenie zależy od kontekstu kulturowego, ale w polskim użyciu najczęściej opisuje postawę podkreślającą męską wyższość, władzę i podporządkowanie kobiet. Nie warto utożsamiać go z całą kulturą latynoamerykańską ani z każdą tradycyjną rolą mężczyzny.

„Toksyczna męskość” jest szerszym określeniem szkodliwych norm dotyczących tego, jaki mężczyzna „powinien” być. Oba pojęcia częściowo się pokrywają, lecz nie są ścisłymi synonimami. Nie są też diagnozami ani zaburzeniami psychicznymi w klasyfikacjach DSM-5-TR czy ICD-11. Opisują wzorce społeczne, a nie stan zdrowia konkretnej osoby.

Jak rozpoznać szkodliwe wzorce męskości?

• Przymus twardości: smutek, lęk i potrzeba wsparcia są traktowane jako powód do wstydu.
• Prawo do dominacji: mężczyzna przypisuje sobie decydujący głos niezależnie od potrzeb i zgody pozostałych osób.
• Kontrolowanie bliskich: sprawdza wiadomości, ogranicza kontakty lub rozlicza wydatki, przedstawiając to jako troskę.
• Poniżanie odmienności: wyśmiewa kobiety, osoby LGBTQ+ lub mężczyzn, którzy nie spełniają jego wyobrażeń o męskości.
• Udowadnianie wartości: uzależnia samoocenę od wygrywania, statusu, sprawności czy liczby kontaktów seksualnych.

Siła fizyczna, ambicja, stanowczość czy zamiłowanie do rywalizacji same w sobie nie są problemem. Ważne jest to, czy pozostawiają miejsce na szacunek, zgodę, elastyczność i prawo innych osób do odmowy.

Wzorców dotyczących płci uczymy się przez obserwację, komentarze dorosłych i reakcje rówieśników. Chłopiec, który słyszy „nie płacz, jesteś facetem”, może zacząć ukrywać smutek, aby uniknąć ośmieszenia. Kiedy za dominowanie otrzymuje uznanie, a za czułość spotyka go kara, zawęża sposoby wyrażania siebie. Nie oznacza to jednak, że jego przyszłe zachowanie jest przesądzone.

Znaczenie mają również szkoła, sport, środowisko pracy i media społecznościowe. Przekazy obiecujące szacunek dzięki pełnej kontroli nad partnerką czy nieustannej przewadze mogą wzmacniać presję. Czasem pod demonstracyjną pewnością siebie kryje się wstyd lub obawa przed odrzuceniem. Nie można jednak zakładać, że każdy przejaw maczyzmu wynika z traumy, niskiej samooceny lub określonej relacji z ojcem.

W podejściu systemowym zwracam uwagę na zasady obowiązujące w relacjach: kto może decydować, komu wolno się sprzeciwić i czyje emocje są traktowane poważnie. Takie normy mogą przekazywać osoby różnych płci. Jednocześnie odpowiedzialność za przemoc ponosi osoba, która ją stosuje. Pozostawanie w krzywdzącej relacji nie oznacza jej akceptowania, a osoba doświadczająca przemocy nie odpowiada za zachowanie sprawcy.

Dzieci mogą przejmować obserwowane wzorce, ale mogą też je odrzucać. Bezpieczne relacje z innymi dorosłymi, nowe doświadczenia i świadoma refleksja pozwalają rozwijać inne sposoby bycia. Płeć dziecka nie wyznacza automatycznie roli dominującej ani podporządkowanej.

Sztywne oczekiwanie samowystarczalności może utrudniać korzystanie ze wsparcia. Gdy przyznanie się do trudności oznacza w czyichś oczach porażkę, łatwiej odkładać wizytę u lekarza, ukrywać przeciążenie lub wycofywać się z bliskości. Nie każdy mężczyzna podlegający takiej presji doświadczy problemów psychicznych, ale warto zauważać jej koszty.

• Uboższy kontakt z emocjami: trudniej rozpoznać i zakomunikować napięcie, żal czy bezradność. Złość może stać się jedyną społecznie dozwoloną emocją.
• Osamotnienie: relacje skupione wyłącznie na osiągnięciach lub rywalizacji mogą nie dawać przestrzeni na rozmowę o trudnościach.
• Konflikty w związku: jednostronne decyzje, lekceważenie granic i nierówny podział obowiązków osłabiają zaufanie.
• Ryzykowne sposoby radzenia sobie: alkohol, inne substancje lub niebezpieczne zachowania mogą służyć unikaniu napięcia, zamiast rozwiązywaniu problemów.

Warto rozróżniać emocję od działania. Złość nie jest przemocą, ale nie usprawiedliwia zastraszania, poniżania ani uderzenia. Także spokojnym tonem można stosować kontrolę i odbierać drugiej osobie autonomię. O szkodliwości zachowania decydują jego charakter i skutki, nie tylko głośność wypowiedzi.

Nie sprowadzam też depresji czy uzależnienia do „tłumienia uczuć”. Mają one złożone uwarunkowania i wymagają indywidualnej oceny, a czasem leczenia.

Zmiana nie wymaga rezygnacji z własnej tożsamości. Chodzi o poszerzenie wyboru: możesz być stanowczy i czuły, niezależny i gotowy przyjąć pomoc. Proponuję zacząć od jednej powtarzającej się sytuacji, zamiast próbować przebudować wszystko naraz.

1. Rozpoznaj regułę: zapisz myśl, która pojawia się w trudnym momencie, na przykład „jeśli ustąpię, stracę szacunek”. Zastanów się, skąd ją znasz i czy rzeczywiście pomaga Ci budować relacje.
2. Nazwij emocję i potrzebę: zauważ napięcie w ciele i sprawdź, czy obok złości występują lęk, rozczarowanie lub wstyd. Możesz powiedzieć: „Obawiam się, że moja opinia nie jest ważna. Chcę o tym porozmawiać”.
3. Zatrzymaj eskalację: jeśli trudno Ci mówić bez krzyku, poproś o przerwę i uzgodnij powrót do rozmowy. Nie wykorzystuj wyjścia ani milczenia jako kary. Nie blokuj drugiej osobie możliwości odejścia.
4. Sprawdź partnerskość decyzji: zapytaj, czy druga osoba rzeczywiście może się nie zgodzić. Wspólnie ustalcie obowiązki, wydatki i granice prywatności, zamiast zakładać, że jedno z Was ma głos rozstrzygający.
5. Ćwicz proszenie o wsparcie: wybierz bezpieczną osobę i konkretną prośbę, na przykład o wysłuchanie albo pomoc w zadaniu. Nie musisz od razu opowiadać o wszystkich trudnościach.
6. Bierz odpowiedzialność: nazywaj własne zachowanie bez dodawania „ale mnie sprowokowałaś”. Przeprosiny mają znaczenie wtedy, gdy towarzyszą im działania ograniczające powtarzanie krzywdy.

Przyjrzyj się również otoczeniu. Czy znajomi dopuszczają różne sposoby bycia mężczyzną? Czy treści, które oglądasz, zachęcają do współpracy, czy do pogardy? Wybierając warsztaty lub grupę wsparcia, sprawdź przygotowanie prowadzących i zasady bezpieczeństwa. Sama nazwa „męski krąg” nie gwarantuje jakości ani kompetencji psychologicznych.

Jeśli wspierasz bliską osobę, możesz mówić o konkretnych granicach: „Nie zgadzam się na sprawdzanie mojego telefonu”. Nie jesteś jednak odpowiedzialna ani odpowiedzialny za jej zmianę. Gdy stawianie granic może nasilić zagrożenie, najpierw zadbaj o bezpieczeństwo i wsparcie z zewnątrz.

Konsultacja psychologiczna może być pomocna, gdy kontrolowanie, wybuchy złości, wycofanie lub wstyd regularnie utrudniają Ci życie. W mojej pracy przyglądam się zarówno przekonaniom, jak i temu, co dzieje się między ludźmi. Celem jest rozumienie wzorca i szukanie bezpiecznych alternatyw, nie ocenianie Twojej męskości.

Jeśli przez dłuższy czas utrzymują się obniżony nastrój, utrata zainteresowań, problemy ze snem lub wyraźne pogorszenie funkcjonowania, wskazana może być również konsultacja lekarska lub psychiatryczna. Podobnie jest przy problemowym używaniu substancji. Takich trudności nie należy wyjaśniać wyłącznie stereotypami płci.

Przemoc wymaga osobnego podejścia do bezpieczeństwa. Gdy występują groźby, przymus, kontrola lub strach przed reakcją partnera, wspólna rozmowa czy konsultacja par nie powinny być automatycznym pierwszym krokiem. Bezpieczniejszy może być indywidualny kontakt ze specjalistą pomagającym osobom doświadczającym przemocy. Osoba stosująca przemoc potrzebuje pomocy ukierunkowanej na zatrzymanie krzywdzenia.

W zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym jest dostępne pod numerem 800 70 2222, a telefon zaufania dla dzieci i młodzieży pod numerem 116 111.