Najczęstsze zaburzenia psychiczne w XXI wieku: jak je rozpoznać?

Depresja to nie lenistwo ani zwykły brak motywacji. Jej ważnymi objawami są obniżony nastrój oraz utrata zainteresowań lub zdolności odczuwania przyjemności. Mogą pojawić się również zaburzenia snu, zmiany apetytu, zmęczenie, trudności z koncentracją i nadmierne poczucie winy. U części osób występują myśli o śmierci.

Przy rozpoznawaniu epizodu depresyjnego znaczenie ma utrzymywanie się objawów przez większość dnia, niemal codziennie, przez co najmniej dwa tygodnie. Sam czas trwania nie wystarcza do diagnozy: specjalista ocenia również zestaw objawów, ich nasilenie i wpływ na funkcjonowanie. Nie musisz czekać dwóch tygodni, jeśli cierpienie jest silne.

Depresja rozwija się w wyniku współdziałania czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych. Nie da się jej wyjaśnić wyłącznie korzystaniem z internetu czy stresem. W mojej pracy sprawdzam między innymi dostępne wsparcie, przeciążenia i doświadczenia straty. Sen, ruch i kontakt z bliskimi mogą wspierać leczenie, ale nie zastępują profesjonalnej pomocy.

Lęk jest naturalną reakcją na zagrożenie lub niepewność. Problem pojawia się, gdy jest nadmierny, uporczywy albo prowadzi do unikania ważnych obszarów życia. Zaburzenia lękowe obejmują między innymi lęk uogólniony, lęk społeczny i fobie specyficzne. Napady paniki mogą towarzyszyć różnym trudnościom, a pojedynczy napad nie oznacza jeszcze zaburzenia panicznego.

• Myśli: powracające przewidywanie katastrofy, trudność z opanowaniem zamartwiania się.
• Ciało: napięcie mięśni, kołatanie serca, potliwość, dolegliwości żołądkowe.
• Zachowanie: unikanie spotkań, podróży lub zadań, ciągłe szukanie zapewnień o bezpieczeństwie.

Unikanie przynosi krótkotrwałą ulgę, ale może utrwalać przekonanie, że sytuacja jest niebezpieczna. Zamiast próbować siłą zatrzymywać myśli, proponuję zauważyć je i nazwać: „Mam myśl, że sobie nie poradzę”. Następnie możesz skierować uwagę na otoczenie i spokojny, niewymuszony oddech. To sposób na chwilowe obniżenie napięcia, nie pełne leczenie. Nowych lub silnych objawów fizycznych, szczególnie bólu w klatce piersiowej i duszności, nie przypisuj samodzielnie lękowi.

O uzależnieniu nie świadczy wyłącznie liczba godzin przed ekranem. Ważniejsze są utrata kontroli, nadawanie aktywności pierwszeństwa przed innymi sprawami oraz kontynuowanie jej mimo szkód. Niepokoić może zaniedbywanie snu, relacji, nauki lub pracy i powtarzające się nieudane próby ograniczenia zachowania.

W ICD-11 do zaburzeń związanych z zachowaniami uzależniającymi należą zaburzenie związane z hazardem oraz zaburzenie związane z graniem. Problematyczne używanie smartfona czy mediów społecznościowych nie jest automatycznie odrębną diagnozą uzależnienia. Może jednak wymagać pomocy. Mechanizmy tych zachowań częściowo przypominają uzależnienia od substancji, ale nie są z nimi identyczne.

Zachęcam, aby sprawdzić, jaką funkcję pełni ekran: łagodzi samotność, odsuwa trudne emocje czy pomaga unikać konfliktu? Pomocne bywają wyłączenie zbędnych powiadomień i ustalenie czasu bez telefonu. U dzieci i młodzieży ważne są współpraca z opiekunami oraz przykład dorosłych, a nie wyłącznie zakazy.

W ICD-11 wypalenie zawodowe opisano jako zjawisko związane z pracą, wynikające z przewlekłego stresu zawodowego, z którym nie udało się skutecznie poradzić. Obejmuje wyczerpanie, zwiększony dystans psychiczny lub cynizm wobec pracy oraz obniżoną skuteczność zawodową. Nie jest klasyfikowane jako choroba ani zaburzenie psychiczne.

Depresja zwykle dotyczy szerzej różnych obszarów życia, ale może współwystępować z wypaleniem. Samopoczucie po weekendzie nie wystarcza do ich odróżnienia. Przy przewlekłym zmęczeniu warto skonsultować się także z lekarzem, który oceni możliwe przyczyny somatyczne i potrzebę badań.

W podejściu systemowym przyglądam się obciążeniu zadaniami, wpływowi na warunki pracy i wsparciu zespołu. Nie sprowadzam rozwiązania do lepszego odpoczywania, jeśli źródłem przeciążenia pozostaje organizacja pracy.

Odporność psychiczna nie oznacza niewrażliwości na stres. Zależy od wielu czynników, w tym zdrowia, doświadczeń, zasobów i otoczenia. Można ją wspierać, ale trudności nie świadczą o braku silnej woli. Proponuję zacząć od jednej realistycznej zmiany, zamiast wprowadzać wymagający plan samodoskonalenia.

• Sen i rytm dnia: dbaj o możliwie regularne pory wstawania oraz czas na wyciszenie.
• Ruch i posiłki: wybieraj aktywność dostosowaną do zdrowia i aktualnych możliwości, pamiętaj o regularnym jedzeniu.
• Relacje: powiedz zaufanej osobie, co przeżywasz i jakiej pomocy potrzebujesz.
• Granice: ogranicz zbędne powiadomienia i ustal, kiedy kończysz obowiązki zawodowe.
• Obserwacja: zapisuj zmiany nastroju, snu i funkcjonowania. Taki zapis może ułatwić konsultację.

Warto umówić konsultację, gdy objawy powracają, nasilają się, utrudniają codzienność albo budzą Twój niepokój. Nie trzeba mieć diagnozy, by porozmawiać z psychologiem. Konsultacja pomaga uporządkować trudności i zaplanować dalsze kroki, w tym ewentualną psychoterapię.

Psychiatra jest lekarzem: ocenia stan psychiczny i wskazania do leczenia farmakologicznego. Jego pomoc jest szczególnie ważna przy znacznym pogorszeniu funkcjonowania, objawach psychotycznych lub okresach niezwykłego pobudzenia, małej potrzeby snu i ryzykownych zachowań. Lekarz rodzinny może ocenić stan fizyczny oraz możliwy wpływ chorób, leków i substancji.

Myśli samobójcze i samookaleczenia wymagają pilnej pomocy. W bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Dostępne są również: Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym 800 70 2222 oraz telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111. Jeśli możesz, poproś zaufaną osobę, by została z Tobą.