„To tylko szczęście”. „Zaraz odkryją, że się nie nadaję”. Syndrom oszusta oznacza trudność w uznawaniu własnych kompetencji mimo dowodów, że sobie radzisz. Jeśli rozpoznajesz takie myśli, nie oznacza to, że rzeczywiście oszukujesz innych. Jako psycholożka zachęcam, by przyjrzeć się zarówno swoim przekonaniom, jak i otoczeniu, w którym powstają.
Czym jest syndrom oszusta?
To zjawisko psychologiczne, a nie odrębne zaburzenie ani diagnoza w DSM-5-TR czy ICD-11. Polega na przypisywaniu sukcesów przypadkowi, pomocy innych lub nadmiernemu wysiłkowi, zamiast także własnym umiejętnościom. Towarzyszy mu obawa przed „zdemaskowaniem”. Może pojawiać się u studentów, pracowników, osób kierujących zespołami czy rodziców, szczególnie podczas podejmowania nowych ról.
Zwykła niepewność często zmniejsza się wraz z doświadczeniem. Przy syndromie oszusta kolejne osiągnięcia bywają podważane, więc ulga po sukcesie trwa krótko.
Syndrom oszusta: objawy i mechanizm
Typowe sygnały dotyczą myśli, emocji i zachowania. Nie są jednak testem diagnostycznym:
- Umniejszanie osiągnięć: odrzucasz pochwały, mówiąc, że zadanie było łatwe.
- Lęk przed oceną: obawiasz się, że pojedynczy błąd przekreśli Twoją wiarygodność.
- Perfekcjonizm: przygotowujesz się ponad potrzebę albo odkładasz zadanie z obawy przed porażką.
- Porównywanie się: zestawiasz własne trudności z widocznymi sukcesami innych.
Może powstać błędne koło: lęk wywołuje nadmierną pracę, sukces przypisujesz wyłącznie poświęceniu, a następne zadanie znów budzi obawy. Taki wzorzec może sprzyjać przeciążeniu i rezygnowaniu z ważnych możliwości.
Skąd bierze się poczucie bycia oszustem?
Nie ma jednej przyczyny. Znaczenie mogą mieć wysokie wymagania, warunkowe uznanie, porównywanie z innymi, niejasne kryteria oceny w pracy lub doświadczenie dyskryminacji. Nie każda wątpliwość wynika więc z „niewłaściwego myślenia”.
W podejściu systemowym przyglądam się temu, jak rodzinne przekazy, relacje i środowisko wzajemnie wpływają na Twoją samoocenę. Nie chodzi o obwinianie bliskich ani szukanie jednego zdania, które rzekomo wszystko wyjaśnia.
Jak radzić sobie z syndromem oszusta?
- Oddzielaj myśli od faktów: obok „nie umiem” zapisz konkretne zadania, które udało Ci się wykonać.
- Uznawaj swój udział: nazwij wiedzę, decyzje i umiejętności, które pomogły osiągnąć wynik.
- Ustalaj realistyczne kryteria: przed pracą określ, kiedy zadanie będzie wykonane wystarczająco dobrze.
- Proś o konkretną informację zwrotną: pytaj, co działa i czego warto się jeszcze nauczyć.
- Ćwicz przyjmowanie pochwał: zacznij od prostego „dziękuję”, bez natychmiastowego umniejszania.
Na koniec
Podsumowanie
Syndrom oszusta nie jest dowodem braku kompetencji. Zachęcam Cię do sprawdzania faktów, uznawania własnego wkładu i stawiania realistycznych wymagań. Jeśli potrzebujesz wsparcia, zapraszam na konsultację w gabinecie w Poznaniu na Strzeszynie lub online.
Pytania i odpowiedzi
Czy syndrom oszusta to niska samoocena?
Nie są tym samym, choć mogą współwystępować. Możesz czuć się pewnie w relacjach, a jednocześnie podważać swoje kompetencje zawodowe.
Czy syndrom oszusta mija sam?
U niektórych słabnie wraz z doświadczeniem i wsparciem. Jeśli wraca mimo sukcesów, warto świadomie pracować nad przekonaniami oraz warunkami, które go podtrzymują.
Kiedy warto iść do psychologa?
Gdy lęk utrudnia pracę, odpoczynek lub podejmowanie decyzji. Przy utrzymującej się bezsenności, silnym lęku czy obniżonym nastroju wskazana może być również konsultacja lekarska lub psychiatryczna.
Potrzebujesz wsparcia?
Nie wahaj się sięgnąć po pomoc. Wspólnie znajdziemy rozwiązania, które pomogą Ci odzyskać równowagę.
Agata Wołoszczak-Kawa, psycholożka. Gabinet na Strzeszynie w Poznaniu i spotkania online.
