Wiedza z psychoterapii systemowej: co może wnieść do pracy coacha?

Psychoterapia systemowa uwzględnia związki między samopoczuciem człowieka a relacjami, w których uczestniczy. Przygląda się między innymi sposobom komunikacji, granicom, rolom i znaczeniom nadawanym wydarzeniom. Może być prowadzona z rodziną, parą lub indywidualnie. Obecność wszystkich bliskich nie jest warunkiem pracy systemowej.

Ważnym pojęciem jest cyrkularność, czyli wzajemne oddziaływanie. Zamiast szukać jednej przyczyny, analizuje się sekwencję reakcji. Przykładowo częstsze kontrolowanie pracy może ograniczać samodzielność zespołu, a mniejsza samodzielność skłaniać przełożonego do jeszcze większej kontroli. To hipoteza do sprawdzenia, nie gotowe wyjaśnienie każdej sytuacji.

Perspektywa systemowa nie oznacza, że wszystkie trudności wynikają z rodziny ani że każda osoba ponosi jednakową odpowiedzialność. Znaczenie mają również zdrowie, indywidualne doświadczenia, zasoby materialne i rzeczywisty podział władzy. W mojej pracy ważne jest łączenie tych perspektyw, zamiast zastępowania jednej drugą.

Wiedza systemowa pomaga wyjść poza pytanie: „Dlaczego klient nie realizuje planu?”. Zachęcam Cię, by sprawdzać również, co ułatwia zmianę, co ją utrudnia i jakie konsekwencje może mieć dla ważnych relacji. Dzięki temu plan działania może lepiej odpowiadać codziennym warunkom klienta.

• Kontekst celu: awans może oznaczać nie tylko większą odpowiedzialność, lecz także zmianę podziału obowiązków domowych i relacji z dotychczasowymi współpracownikami.
• Funkcja zachowania: przyjmowanie kolejnych zadań może pomagać unikać napięcia lub chronić poczucie bycia potrzebnym. Nie musi świadczyć o braku umiejętności planowania.
• Zasoby relacyjne: wsparcie bliskich, jasne ustalenia w zespole czy dostęp do informacji mogą ułatwiać realizację celu.
• Granice wpływu: klient może zmienić własne zachowanie, ale nie kontroluje decyzji przełożonego, partnera ani współpracowników.

Takie rozumienie nie gwarantuje trwalszych efektów coachingu. Pomaga natomiast budować bardziej realistyczne hipotezy i unikać pochopnego oceniania klienta jako „niezmotywowanego”.

Proponuję zacząć od prostych pytań i obserwacji, zgodnych z celem współpracy. Nie potrzebujesz od razu rozbudowanych narzędzi ani szczegółowego badania historii rodziny.

1. Ustal cel i kontekst: zapytaj, po czym klient rozpozna postęp oraz kto zauważy zmianę. Sprawdź, czy cel jest jego wyborem, czy głównie oczekiwaniem otoczenia.
2. Opisz powtarzającą się sekwencję: co dzieje się przed trudną sytuacją, jak reaguje klient i co następuje później? Oddziel obserwowane zachowania od przypuszczeń o cudzych intencjach.
3. Poszerz perspektywę: zapytaj: „Jak współpracownik mógłby opisać tę sytuację?”. Odpowiedź traktuj jako wyobrażenie klienta, nie wiedzę o nieobecnej osobie.
4. Zaprojektuj mały eksperyment: wspólnie wybierzcie działanie, na przykład doprecyzowanie zakresu zadania przed jego przyjęciem. Ustalcie, co klient będzie obserwować.
5. Omów rezultat: sprawdźcie, co się zmieniło, jak zareagowało otoczenie i jakie koszty pojawiły się po drodze. W razie potrzeby skorygujcie plan.

Rozmowa o wartościach i przekonaniach może być częścią coachingu. Nie wymaga jednak poszukiwania ich „prawdziwego źródła” w dzieciństwie. Klient ma prawo odmówić omawiania prywatnych relacji, jeśli nie widzi ich związku z ustalonym celem.

Nie sprowadzam tej różnicy do hasła „coaching dotyczy przyszłości, terapia przeszłości”. Obie formy pracy mogą obejmować emocje, relacje i cele. Różnią je przede wszystkim kontrakt, przygotowanie osoby prowadzącej i zakres pomocy. Coaching wspiera rozwój, ale nie służy leczeniu zaburzeń psychicznych. Psychoterapia może pomagać również osobom bez rozpoznanego zaburzenia.

Utrzymujące się obniżenie nastroju, nasilony lęk, wyraźne trudności ze snem lub pogorszenie codziennego funkcjonowania powinny skłonić do zaproponowania konsultacji specjalistycznej. Coach nie stawia diagnozy. Ocena zdrowia, możliwych przyczyn somatycznych i potrzeby farmakoterapii należy do lekarza, w tym psychiatry.

Wsparcie rozwojowe i leczenie czasem mogą przebiegać równolegle, jeśli zakresy są jasne i odpowiadają aktualnym potrzebom osoby. Samo rozpoznanie zaburzenia nie oznacza automatycznie wykluczenia z coachingu.

Szczególnej ostrożności wymaga coaching opłacany przez pracodawcę. Na początku ustal, kto określa cele, jakie informacje otrzyma organizacja i co pozostaje poufne. Włączenie przełożonego lub zespołu wymaga jasnych zasad, odpowiednich kompetencji i świadomej zgody uczestników. Indywidualnej sesji nie należy bez uzgodnienia przekształcać w interwencję zespołową.

Zamiast etykietować ludzi jako „ratowników” czy „kozły ofiarne”, opisuj konkretne zachowania i ich skutki. Korzystaj ze szkoleń, superwizji lub konsultacji zawodowych. Pamiętaj też, że przeciążenia wynikającego z organizacji pracy nie da się sprowadzić do problemu z asertywnością klienta.